LGS ve YKS'de Paragraf Sorularını Hızlı Çözme Taktikleri

Paragraf soruları neden zaman alır?

LGS'de de YKS'de de Türkçe bölümünde paragraf soruları önemli bir yer tutar. Üstelik paragraf okuma becerisi yalnızca Türkçe ile sınırlı değil; fen, sosyal ve matematik sorularında da uzun metinleri okuyup anlaman gerekiyor. Yani LGS paragraf ve YKS paragraf sorularını hızlı ve doğru çözmek, sınavın tamamına etki eden bir beceri.

Paragraf sorularında zaman genellikle üç yerde kaybedilir:

• Metni birden fazla kez okumak (dikkat dağıldığı ya da ne arandığı bilinmediği için).
• İki şık arasında kalıp uzun süre düşünmek.
• Soru kökünü yanlış okuyup soruyu baştan çözmek zorunda kalmak.

Bu yazıdaki paragraf taktiklerinin hepsi bu üç kaybı azaltmaya yönelik. Baştan söyleyeyim: hiçbir taktik, düzenli okuma ve soru çözme pratiğinin yerini tutmaz. Taktikler pratiği daha verimli hâle getirir.

Soru kökünü önce okumak: ne zaman işe yarar?

"Önce soruyu oku, sonra paragrafı" tavsiyesini mutlaka duymuşsundur. Bu tavsiye çoğu zaman doğru, ama her soru için aynı ölçüde değil.

İşe yaradığı durumlar

• Belirli bir bilgi aranıyorsa: "Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?" gibi sorularda neyi aradığını bilerek okursun.
• Yapı soruları: Cümle yerleştirme, akışı bozan cümle ya da paragrafı ikiye bölme sorularında soru tipini bilirsen metne ona göre bakarsın.
• Olumsuz soru kökleri: "Değinilmemiştir" ya da "ulaşılamaz" gibi ifadeleri baştan görmek hatayı azaltır.

İşe yaramadığı durumlar

• Ana fikir soruları: Bunlarda paragrafın tamamını anlaman gerekir; soru kökü sana ek bir ipucu vermez.
• Şıkları önce okumak: Şıklar seni yanlış yönlendirebilir. Paragrafı şıkların gözüyle okumaya başlarsın ve metnin asıl söylediğini kaçırabilirsin.

Paragrafı bir kez, doğru okumak

Paragraf sorularında en büyük zaman kaybı metni tekrar tekrar okumaktır. Bunu azaltmak için paragrafı okurken zihnini aktif tut:

• Konuyu ilk cümlelerde yakala. İlk bir iki cümleyi okuduktan sonra "Bu paragraf neyden bahsediyor?" diye kendine sor.
• Bağlaçları işaretle. "Ama, ancak, çünkü, bu yüzden, oysa" gibi kelimeler yazarın düşüncesinin nereye döndüğünü gösterir. Ana fikir çoğu zaman bu dönüş noktalarından sonra gelir.
• Kalemi kullan. Anahtar kelimelerin altını hafifçe çizmek, şıklara geçtiğinde aradığını daha çabuk bulmanı sağlar. Ama her şeyin altını çizersen hiçbir şeyin altını çizmemiş olursun.
• Son cümleyi dikkatle oku. Birçok paragrafta yazar sonucu ya da asıl düşüncesini son cümlede toplar.

Okurken dikkatin kaydığını fark edersen satırın başına değil, son anladığın cümleye dön. Paragrafın tamamını baştan okumak çoğu zaman gerekmez.

Bu yazı sınavda soru çözme taktiklerine odaklanıyor. Paragrafın kendisini anlamakta zorlanıyorsan önce paragraf nasıl okunur, nasıl anlaşılır? rehberine bak. Paragrafı anlıyor ama şıklara geçince unutuyorsan okuduğumu hemen unutuyorum yazısı işine yarar. Hız ile anlamayı birlikte çalışmak için: anlayarak hızlı okuma.

Paragraf soru tipleri ve çözüm taktikleri

Ana fikir (ana düşünce)

Yazarın asıl vermek istediği mesajı sorar. Paragrafı okuduktan sonra şıklara bakmadan "Yazar ne demek istiyor?" sorusunu tek cümleyle kendin cevapla. Sonra şıklarda bu cümleye en yakın olanı ara. Doğru cevap genellikle paragrafın tamamını kapsar; sadece bir bölümünü anlatan şık çoğu zaman yardımcı fikirdir. Paragrafın söylemediği bir şeyi ekleyen ya da konuyu fazla genelleyen şıklara da dikkat et.

Yardımcı fikir

Paragrafta söylenen ya da söylenmeyen ayrıntıları sorar. Burada her şıkkı paragrafta tek tek doğrula ve hafızana değil metne güven. En önemli kontrol sorusu şu: "Bu bilgi paragrafta geçiyor mu, yoksa ben mi öyle düşünüyorum?"

Anlatım biçimi ve düşünceyi geliştirme yolları

Paragrafın nasıl yazıldığını sorar: açıklama, tartışma, öyküleme, betimleme; tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma gibi. Bu kavramların tanımlarını kendi örneklerinle öğren. Paragrafta "örneğin", "gibi" varsa örneklendirmeyi; bir uzmanın ya da ünlü birinin sözü aktarılmışsa tanık göstermeyi; iki şey arasında benzerlik ya da fark kuruluyorsa karşılaştırmayı düşün.

Paragrafı ikiye bölme

Paragrafın hangi cümleden itibaren konu ya da bakış açısı değiştirdiğini sorar. "Ama, ancak, oysa, öte yandan, bununla birlikte" gibi bağlaçlara ve konu değişimlerine dikkat et. İkinci paragraf çoğu zaman yeni bir yön, yeni bir zaman ya da yeni bir kişiyle başlar.

Cümle yerleştirme

Boş bırakılan yere hangi cümlenin geleceğini sorar. Boşluğun hem önündeki hem arkasındaki cümleyi oku; doğru cümle ikisine de bağlanmalı. Boşluktan sonraki cümle "bu", "bunun için", "böylece" gibi bir ifadeyle başlıyorsa, eksik cümle bu ifadenin işaret ettiği şeyi içermelidir.

Akışı bozan cümle

Paragrafın konusundan ya da akışından kopan cümleyi sorar. Önce paragrafın konusunu belirle, sonra her cümleyi "Bu cümle aynı konudan mı bahsediyor?" diye kontrol et. Akışı bozan cümle çoğu zaman konuyla ilgili bir kelime içerir ama farklı bir yöne gider. Bu yüzden yalnızca kelimelere değil, cümlenin ne söylediğine bak.

Olumsuz soru köklerinde dikkat

"Değinilmemiştir", "ulaşılamaz", "söylenemez", "çıkarılamaz" gibi olumsuz soru kökleri, en çok dikkatsizlik hatası yapılan yerlerdir. Paragrafı okuyup doğru bilgiyi bulursun, sonra dikkatin kayar ve paragrafta geçen şıkkı işaretlersin.

• Olumsuz ifadenin altını çiz ya da etrafına daire çiz.
• Her şıkkın yanına, paragrafta geçiyorsa ✓, geçmiyorsa ✗ koy. Olumsuz soruda ✗ olanı ararsın.
• İşaretlemeden önce soru kökünü bir kez daha oku.

Zaman yönetimi

Paragraf sorularında hız, metni gözle hızlıca taramaktan değil, bir kez anlayarak okumaktan gelir. Metni iki kez okumak, bir kez dikkatle okumaktan neredeyse her zaman daha uzun sürer.

1. Kendi ortalamanı bil. Deneme çözerken paragraf sorusu başına ortalama ne kadar süre harcadığını ölç. Hedefini başkalarının süresine göre değil, kendi ortalamana göre koy.
2. İki tur yöntemini kullan. İlk turda rahat çözdüğün soruları yap, takıldığın soruyu işaretleyip geç. İkinci turda işaretlediklerine dön.
3. Takılma sınırı koy. Kendine bir soru için süre sınırı belirle. Bu süreyi aşınca soruyu işaretle ve devam et. Bir soruya harcanan fazla zaman, sonraki kolay soruların zamanından gider.
4. Okuma hızını ayrıca çalış. Paragraf hızın büyük ölçüde genel okuma hızına ve anlama becerine bağlıdır. Bunu sınav dışında, her gün kısa çalışmalarla geliştirebilirsin.

Okuma hızını geliştirmek için hızlı okuma egzersizleri, anlama tarafı için okuduğunu anlama yazılarına bakabilirsin. Okurken kelimeleri içinden tek tek seslendiriyorsan içinden seslendirme yazısı da işine yarar.

Günlük paragraf deneme rutini

Paragraf, birkaç gün yoğun çalışıp bırakılacak bir konu değil. Az ama her gün çalışmak çok daha etkili. Önerim şu:

Soru sayısını kendi seviyene göre seç. Az soruyla başla, doğru oranın oturdukça sayıyı artır. Haftada bir, süre tutarak daha uzun bir paragraf denemesi çöz ve soru başına ortalama süreni önceki haftayla karşılaştır.

Hata defteri: aynı hatayı iki kez yapma

Hata defteri, paragrafta ilerlemeni hızlandıran en basit araçlardan biri. Her yanlış için şunları yaz:

• Soru tipi: ana fikir, cümle yerleştirme, akışı bozan cümle…
• Neden yanlış yaptın? Soru kökünü yanlış okudum / iki şık arasında kaldım / paragrafı anlamadım / süre yetmedi.
• Doğru cevap neden doğru? Kendi cümlelerinle yaz.
• Bir dahaki sefere ne yapacaksın? Tek cümlelik bir kural yaz.

Birkaç hafta sonra deftere baktığında hatalarının çoğu zaman belirli tiplerde toplandığını görürsün. Çalışmanı o tiplere yoğunlaştırmak, rastgele soru çözmekten çok daha verimlidir.

Kaynak: Rayner, K., Schotter, E. R., Masson, M. E. J., Potter, M. C. ve Treiman, R. (2016). So Much to Read, So Little Time: How Do We Read, and Can Speed Reading Help? Psychological Science in the Public Interest, 17(1), 4–34.