Okuduğunu Anlama Nedir, Nasıl Geliştirilir? 9 Yöntem

Okuduğunu anlama nedir?

Okuduğunu anlama, gözünün gördüğü kelimeleri zihninde anlamlı bir bütüne dönüştürmektir. Bir paragrafı bitirdiğinde "Bu metin ne anlatıyordu?" sorusuna kendi cümlelerinle cevap verebiliyorsan anlamışsın demektir. Cevap veremiyorsan kelimeleri okumuşsun ama metni okumamışsın demektir.

Anlama becerisi tek bir yetenek değil. Kelimeleri hızlı tanımak, kelimelerin anlamını bilmek, cümleleri birbirine bağlamak, ana fikri ayrıntıdan ayırmak ve dikkatini metinde tutmak bir arada çalışır. İyi haber şu: bunların hepsi çalışarak gelişir. Anlayarak okuma doğuştan gelen bir şey değil, öğrenilen bir alışkanlıktır.

Okuduğunu anlamanın düzeyleri nelerdir?

Anlama tek katmanlı değildir. Okuma eğitiminde genellikle üç düzeyden söz edilir. Paragraf soruları da bu üç düzeyi yoklar.

Okuduğunu anlamama neden olur?

Önce sorunu doğru koymak gerekiyor. Velilerin en sık kurduğu cümlelerden biri şu: "Okuyor ama anlamıyor." Bunun arkasında genellikle şu nedenlerden biri ya da birkaçı vardır:

• Dikkat dağınıklığı: Gözler satırda ilerler ama zihin başka yerdedir. Sayfa biter, akılda bir şey kalmaz.
• Kelime eksikliği: Bir cümlede iki üç bilinmeyen kelime varsa cümlenin anlamı kopar.
• Amaçsız okuma: Neden okuduğunu bilmemek, neye dikkat edeceğini de bilmemek demektir.
• Kelime kelime okuma: Her kelimede durmak, cümlenin bütününü görmeyi zorlaştırır.
• Konuya yabancılık: Hakkında hiçbir şey bilmediğin bir konuyu anlamak doğal olarak daha zordur.

Bu nedenlerin her biri için bir çözüm var. Aşağıdaki 9 yöntem tam olarak bunları hedefliyor.

Okuduğunu anlama nasıl ölçülür?

Anlamayı ölçmek için özel bir araca ihtiyacın yok. Aşağıdaki üç kontrol evde birkaç dakikada yapılır:

• Kapalı kitap özeti: Metni kapat ve üç cümleyle anlat. Metindeki cümleleri tekrar etmeden anlatabiliyorsan ana fikri almışsın demektir.
• Soru-cevap: Metinle ilgili beş soruyu cevapla. Sorular yalnızca "ne, kim" değil, "neden" ve "buradan ne çıkar" türünde de olsun. Soruları başka biri hazırlarsa ölçüm daha sağlıklı olur.
• Birine anlatma: Okuduğunu bir arkadaşına ya da ailenden birine anlat. Takıldığın yer, tam anlamadığın yerdir.

Sonucu tarihle birlikte not et ve benzer zorluktaki metinlerle haftada bir tekrarla. Hazır metin ve sorularla denemek istersen okuma hızı testi hızını ve anlama oranını birlikte gösteriyor.

Okuduğunu anlama nasıl geliştirilir? 9 yöntem

1. Ön okuma: metne önce göz at

Bir metni okumaya başlamadan önce 30–60 saniye ayır. Başlığa, alt başlıklara, kalın yazılmış kelimelere, varsa görsellere, ilk ve son paragrafa bak. Bu sana bir harita verir. Neyle karşılaşacağını bildiğinde yeni bilgiyi yerleştirecek yeri hazır bulursun.

Ön okuma, göz gezdirme becerisinin en faydalı kullanım alanıdır. Rayner ve arkadaşlarının 2016 tarihli derlemesi de göz gezdirmenin bir metnin genel fikrini almak için işe yaradığını belirtiyor. Ama unutma: ön okuma okumanın yerine geçmez, okumaya hazırlıktır.

2. Soru sorarak oku (SQ3R)

SQ3R, ders kitapları için uzun zamandır önerilen bir okuma yöntemidir. Adı İngilizce beş adımın baş harflerinden gelir:

1. Göz at (Survey): Metnin genel yapısına bak.
2. Soru sor (Question): Başlıkları soruya çevir. "Fotosentez" başlığı "Fotosentez nedir, nasıl gerçekleşir?" olsun.
3. Oku (Read): Bu sorulara cevap arayarak oku.
4. Anlat (Recite): Kitabı kapat, cevabı kendi cümlelerinle söyle ya da yaz.
5. Tekrar et (Review): Sonunda bütün soruları bir kez daha gözden geçir.

Soru sormak, okumayı pasif bir işten aktif bir arayışa çevirir. Bir şeyi aradığında onu bulma ihtimalin artar.

3. Ana fikri ve yardımcı fikirleri ayır

Her paragrafın bir ana fikri vardır: yazarın asıl söylemek istediği şey. Yardımcı fikirler bu ana fikri açıklar, örnekler ya da destekler. Okurken kendine şunu sor: "Bu paragraf tek bir cümleyle ne diyor?"

Ana fikir çoğu zaman paragrafın ilk ya da son cümlesindedir ama her zaman değil. Bazen hiçbir cümlede açıkça yazmaz; paragrafın tamamından çıkarman gerekir. Bu beceri hem ders çalışırken hem de sınavda doğrudan işine yarar. Sınav tarafını ayrıca anlattım: Paragraf sorularını hızlı çözme taktikleri.

4. Kendi cümlelerinle özetle

Bir bölümü okuduktan sonra kitabı kapat ve iki üç cümleyle özetle. Metindeki cümleleri ezberden tekrar etmek değil, kendi kelimelerinle anlatmak önemli. Kendi cümlenle anlatamıyorsan henüz tam anlamamışsın demektir; geri dön ve o kısmı tekrar oku.

Özet çıkarmak zaman kaybı gibi görünebilir ama aslında zaman kazandırır. Çünkü aynı metni üç kez okumak yerine bir kez, anlayarak okursun. Özetlerini derste aldığın notlarla birleştirmek istersen hızlı not alma yazısına bakabilirsin.

5. Kelime dağarcığını büyüt

Bilinmeyen kelime, anlamayı en çok bozan şeylerden biridir. Kelime dağarcığın genişledikçe hem daha rahat hem daha iyi anlarsın; çünkü her kelimede durup düşünmen gerekmez.

• Okurken bilmediğin kelimelerin altını çiz ya da bir deftere yaz.
• Anlamını öğrendikten sonra o kelimeyle kendi cümleni kur.
• Haftada bir, defterindeki kelimeleri tekrar et.
• Farklı türlerde metin oku: hikâye, bilim yazısı, gazete haberi, deneme.

6. Dikkatini ve odağını koru

Dikkat dağıldığında göz okumaya devam eder ama anlama durur. Sonra fark edip başa dönersin; bu da hem zaman hem motivasyon kaybıdır.

• Telefonu başka bir odaya koy ya da tamamen sessize al.
• Kısa bloklarla çalış: 20–25 dakika oku, birkaç dakika ara ver.
• Zihninin kaydığını fark ettiğinde kendini suçlama. Sadece fark et ve son anladığın cümleye dön.
• Kalemle ya da parmağınla satırı takip etmek, dikkatini metinde tutmana yardım edebilir.

Dikkat ve göz takibi için yapabileceğin kısa çalışmaları göz egzersizleri yazısında topladım.

7. Bilinmeyen kelimenin anlamını bağlamdan çıkar

Her bilinmeyen kelimede sözlüğe koşmak okumayı böler. Önce bağlama bak: Kelimenin önündeki ve arkasındaki cümleler ne anlatıyor? Kelime olumlu bir havada mı kullanılmış, olumsuz bir havada mı? Kökünü tanıyor musun?

Örnek: "Yağmur günlerce sürünce köylüler hasadın akıbetinden endişe etmeye başladı." "Akıbet" kelimesini bilmesen bile cümleden "sonuç, ne olacağı" gibi bir anlama geldiğini tahmin edebilirsin. Tahminini not al, okuma bitince sözlükten kontrol et. Bu alışkanlık hem okumanı akıcı tutar hem de kelimeyi daha kalıcı öğrenmeni sağlar.

8. Okuma sonrası kontrol yap

Okuma bitince hemen kalkma. İki dakika ayır ve kendine şu soruları sor:

• Bu metnin konusu ne?
• Yazar ne demek istiyor, ana fikir ne?
• Hangi örnekleri ya da kanıtları kullandı?
• Benim için yeni olan bir bilgi var mı?
• Katıldığım ya da katılmadığım bir yer var mı?

Bu sorulara cevap verirken takıldığın yer, tam olarak tekrar okuman gereken yerdir.

9. Düzenli kitap oku

Hiçbir teknik düzenli okumanın yerini tutmaz. Ne kadar çok okursan kelimeleri o kadar hızlı tanır, cümle yapılarına o kadar alışırsın. Önerim şu: her gün en az 20 dakika, sevdiğin türde bir kitap oku. Zorlanmadan, keyifle okuyabileceğin kitaplarla başla; zamanla daha zor metinlere geç.

Örnek: bir paragrafa nasıl soru sorulur?

Aşağıdaki kısa paragrafı oku, sonra soruları metne bakmadan cevaplamayı dene.

• Metinde yazanı bulma: Kuşlar yolculuğa nasıl hazırlanıyor? (Vücutlarında yağ depolayarak.)
• Çıkarım: Bir sulak alan kurursa göçmen kuşlar bundan nasıl etkilenir? (Dinlenecek yer bulamaz, yolculuğu tamamlamakta zorlanır.)
• Ana fikir: Paragraf tek cümleyle ne diyor? (Sulak alanları korumak göçmen kuşlar için de gereklidir.)
• Değerlendirme: Yazar bu paragrafı neden yazmış olabilir? (Sulak alanların korunmasının önemine dikkat çekmek için.)

Dikkat et: ikinci sorunun cevabı metinde açıkça yazmıyor; iki cümleyi birleştirerek buluyorsun. Sınavlardaki paragraf sorularının önemli bir kısmı bu tür çıkarımlar ister. Aynı dört soruyu okuduğun her paragrafa sorabilirsin.

Sorunun tam olarak ne olduğunu ayır

"Anlamıyorum" dediğin şey iki farklı durum olabilir ve çözümleri aynı değildir:

• Paragrafı okurken anlamıyorsan: Konuyu, ana fikri ve bağlayıcı kelimeleri adım adım bulmayı paragraf nasıl okunur, nasıl anlaşılır? yazısında anlattım.
• Anlıyor ama hemen unutuyorsan: Okurken ve okuduktan sonra yapılacakları okuduğumu hemen unutuyorum, ne yapmalıyım? yazısında bulursun.

İlkokul, LGS ve YKS için okuduğunu anlama önerileri

Anlama becerisinin temeli her yaşta aynıdır ama öncelik sınıfa göre değişir.

İlkokulda çocuğu hızlanmaya zorlamak yerine okuduğunu anlatmasını istemek daha faydalıdır. LGS ve YKS için soru tiplerini ve zaman yönetimini paragraf sorularını hızlı çözme yazısında anlattım.

Anlayarak okuma için haftalık plan

Aşağıdaki plan, günde yaklaşık 20 dakikalık bir çalışma için hazırlandı. Kendi ders programına göre esnetebilirsin.

Hızlı okumak anlamayı düşürür mü?

"Hızlı okursam anlamam" endişesi çok yaygın. Doğrusu şu: kendi hızının çok üstüne çıkarsan anlama düşer. Rayner ve arkadaşlarının 2016 derlemesi de hız ile anlama arasında bir denge olduğunu söylüyor. Öte yandan çok yavaş, kelime kelime okumak da her zaman daha iyi anlamak demek değil; bazen dikkatin dağılmasına yol açabiliyor.

Bu yüzden hız çalışmalarını her zaman anlama ile birlikte ölçmeyi öneriyorum. Hızın artarken anlama oranın korunuyorsa doğru yoldasın. Anlaman düşüyorsa biraz yavaşla. Kendi hızını ve anlama oranını okuma hızı testi ile ölçebilir, yaşa göre ortalamaları ortalama okuma hızı yazısında görebilirsin.

İkisini birlikte geliştirmenin adımlarını ayrı bir rehberde anlattım: anlayarak hızlı okuma nasıl yapılır? Hızlı okumanın ne olduğunu ve ne olmadığını merak ediyorsan hızlı okuma nedir, nasıl yapılır yazısına, uygulama adımları için nasıl daha hızlı okurum rehberine bak.

Kaynak: Rayner, K., Schotter, E. R., Masson, M. E. J., Potter, M. C. ve Treiman, R. (2016). So Much to Read, So Little Time: How Do We Read, and Can Speed Reading Help? Psychological Science in the Public Interest, 17(1), 4–34.