Bir paragrafı okuyorsun, sonuna geliyorsun ve aklında hiçbir şey kalmamış. Ya da bir sayfayı bitirip "Ben ne okudum?" diyorsun. Bu çok yaygın bir durum ve çoğu zaman düzeltilebilir. Önce hemen uygulayabileceğin beş adımı veriyorum, sonra nedenlerini anlatıyorum.
Paragrafı okurken unutuyorsan 5 adım
- Okumadan önce bir soru sor. "Bu paragraftan ne öğreneceğim?" ya da sınavdaysan soru kökü. Zihnin bir şey aradığında bulduğunu daha kolay tutar.
- Paragraf bitince dur. Hemen sonraki paragrafa geçme. Gözünü metinden kaldır.
- Paragrafı tek cümleyle söyle. Metne bakmadan, kendi kelimelerinle. Söyleyemiyorsan paragrafı bir kez daha, bu kez o cümleyi arayarak oku.
- Kenara bir iki anahtar kelime yaz. Cümle değil, yalnızca hatırlatıcı kelimeler. Sınavda bunun yerine önemli ifadenin altını çizebilirsin.
- Bölüm bitince bakmadan hatırla. Metni kapat, aklında kalanları sırala. Sonra metni açıp eksiklerini kontrol et.
Bu beş adım okumanı ilk günlerde yavaşlatır. Ama aynı paragrafı üç kez okumaktan daha kısa sürer.
Okuduğumu neden hemen unutuyorum?
Çoğu zaman sorun bilginin hafızadan silinmesi değil, baştan tam olarak işlenmemesidir. Dikkatle işlenmeyen bir bilgi hatırlanacak kadar yerleşmez. En sık gördüğüm nedenler şunlar:
| Neden | Nasıl fark edersin? |
|---|---|
| Dikkatin kayması | Gözlerin satırda ilerliyor ama aklın başka bir şey düşünüyor. Sayfanın sonunda bunu fark ediyorsun. |
| Pasif okuma | Metni yalnızca gözünle takip ediyor, durup kendine soru sormuyorsun. |
| Amaçsız okuma | Neden okuduğunu ve neye dikkat edeceğini bilmiyorsun. |
| Aşırı yük | Ara vermeden uzun süre okuyorsun ya da metinde çok fazla yeni bilgi var. |
| Yorgunluk | Uykusuz ya da çok yorgunken okuyorsun; aynı satırı tekrar tekrar okuyorsun. |
| Metne göre fazla hız | Zor bir metni kolay bir metin hızında okuyorsun. |
Okurken aklın başka yere gitmesi herkesin başına gelir. Önemli olan bunu erken fark etmek ve son anladığın cümleye dönmektir. Kendini suçlamak işe yaramaz; fark etmek yeterlidir.
Bir de şunu ayır: paragrafı okurken zaten anlamıyorsan sorun unutmak değil, anlamaktır. O durumda önce şu yazıya bak: paragraf nasıl okunur, nasıl anlaşılır?
Okurken ne yapmalıyım?
- Bir amaç sorusuyla başla. Başlığı soruya çevir. "Fotosentez" başlığı "Fotosentez nasıl gerçekleşir?" olsun ve cevabını arayarak oku.
- Kısa duraklar ver. Her paragrafın sonunda birkaç saniye dur ve ne okuduğunu kendi cümlenle tekrar et.
- Anahtar kelimeleri not al. Bütün cümleyi yazma. İki üç kelime, daha sonra hatırlaman için bir ipucu olur.
- Yeni bilgiyi bildiğin bir şeye bağla. "Bu, geçen hafta öğrendiğim konuya benziyor" demek bilgiyi tutunacak bir yere asar.
- Kısa bloklarla çalış. 20–25 dakika oku, birkaç dakika ara ver. Telefonu başka bir odaya bırak.
- Hızını metne göre ayarla. Zor metinde yavaşlamak normaldir. Ayrıntısı: anlayarak hızlı okuma nasıl yapılır?
Okuduktan hemen sonra ne yapmalıyım?
Okuduğunu akılda tutmanın en etkili yollarından biri, onu metne bakmadan hatırlamaya çalışmaktır. Öğrenme araştırmaları, bir bilgiyi yeniden okumak yerine hafızadan çağırmaya çalışmanın kalıcılığı artırdığını tutarlı biçimde gösteriyor (Dunlosky ve arkadaşları, 2013).
- Kapalı kitap hatırlama: Metni kapat. Aklında kalanları boş bir kâğıda yaz ya da sesli söyle. Sonra metni aç ve eksiklerini tamamla.
- Paragraf başına bir cümle: Her paragraf için tek cümlelik bir özet yaz. Bu cümleler daha sonra tekrar ederken işine yarayacak.
- Kendine soru yaz: Metinden üç dört soru çıkar. Ertesi gün bu soruları metne bakmadan cevapla.
Hatırlamaya çalışmak zor gelir, çünkü zihni gerçekten çalıştırır. Tekrar okumak ise kolay gelir, metin tanıdık göründüğü için "biliyorum" hissi verir. Bu his yanıltıcı olabilir: tanımak ile hatırlamak aynı şey değildir.
Sonraki günlerde nasıl tekrar etmeliyim?
Bir bilgiyi tek seferde uzun uzun tekrar etmek yerine, tekrarları zamana yaymak daha kalıcıdır. Buna aralıklı tekrar denir ve öğrenme araştırmalarında etkisi iyi bilinen yöntemlerden biridir.
| Ne zaman? | Ne yapmalısın? |
|---|---|
| Okumadan önce | Bir amaç sorusu belirle, metne kısaca göz at |
| Okurken | Paragraf sonunda dur, tek cümleyle söyle, anahtar kelime yaz |
| Hemen sonra | Metni kapat, aklında kalanları yaz, eksikleri kontrol et |
| Ertesi gün | Sorularını metne bakmadan cevapla |
| Birkaç gün sonra | Özet cümlelerine bak, konuyu birine anlat |
| Sınavdan önce | Yeniden okumak yerine yine hatırlamayı dene |
Bu aralıklar kesin bir kural değil, başlangıç için bir öneridir. Önemli olan tekrarın tek güne sıkışmaması.
Bir konuyu birine anlatmak da iyi bir kontroldür. Anlatırken takıldığın yer, tam yerleşmemiş olan yerdir. Derste aldığın notları bu tekrarlar için kullanmak istersen hızlı not alma yazısına bakabilirsin.
İşe yaramayan alışkanlıklar nelerdir?
- Aynı metni üst üste tekrar okumak. Metin tanıdık gelir ama bu, hatırlayabileceğin anlamına gelmez.
- Her yerin altını çizmek. Altını çizmek tek başına kalıcılık sağlamaz. Az çiz ve çizdiğin yeri sonra kendine sor.
- Saatlerce ara vermeden okumak. Dikkat düştükçe okuduğun işlenmeden geçer.
- Çok yorgunken çalışmak. Düzenli uyku, öğrendiğini akılda tutmana yardım eder.
- Sınav metnini hızla geçmek. Paragrafı soruya dönmek zorunda kalmayacak şekilde bir kez, dikkatle oku. Sınav taktikleri: paragraf sorularını hızlı çözme.
Ne zaman destek almalı?
Okuduğunu unutma ya da dikkatini toplayamama uzun süredir devam ediyor, derslerini belirgin biçimde etkiliyor ve bu yöntemleri düzenli denediğin hâlde değişmiyorsa öğretmeninle, okulunun rehber öğretmeniyle ya da bir uzmanla konuşmak iyi bir adımdır. Bu yazı bir tanı koymaz; yalnızca çalışma alışkanlıkları önerir.
Veliler için bir not: çocuğunuza "Neden unutuyorsun?" diye sormak yerine okuduğunu size anlatmasını isteyin. Anlatmak hem bir hatırlama çalışmasıdır hem de nerede takıldığını gösterir. Anlama becerisinin geneli için okuduğunu anlama nedir, nasıl geliştirilir? yazısına bakabilirsiniz.
Okufit'in 25 günlük programında her gün kısa göz, hız, hafıza ve dikkat egzersizleri açılıyor; öğretmenin ilerlemeni panelden görebiliyor. Egzersizler, bu yazıdaki hatırlama çalışmasının yerini tutmaz; ikisini birlikte yapmanı öneririm.
Sık sorulan sorular
Okuduğumu neden hemen unutuyorum?
Çoğu zaman bilgi unutulmaz, baştan tam işlenmez. Gözler satırda ilerlerken dikkat başka yere kayar ya da metin amaçsız ve pasif biçimde okunur. Yorgunluk, ara vermeden uzun süre okumak ve metne göre fazla hızlı okumak da bunu artırır.
Okuduğum paragrafı hemen unutuyorum, ne yapmalıyım?
Okumadan önce bir soru sor, paragraf bitince dur ve metne bakmadan tek cümleyle söyle. Kenara bir iki anahtar kelime yaz. Bölüm bitince metni kapatıp aklında kalanları sırala, sonra eksiklerini kontrol et.
Okuduğumu unutmamak için nasıl tekrar etmeliyim?
Aynı gün üst üste okumak yerine tekrarları zamana yay: ertesi gün, birkaç gün sonra ve sınavdan önce. Her tekrarda metni yeniden okumak yerine önce bakmadan hatırlamaya çalış, sonra eksiklerini metinden tamamla.
Altını çizmek okuduğumu hatırlamama yardım eder mi?
Tek başına pek yardım etmez. Altını çizmek önemli yeri işaretler ama bilgiyi hafızadan çağırma çalışması değildir. Az çiz, sonra çizdiğin yerleri metne bakmadan kendine sor.
Sınavda paragrafı okuyup soruya geçince unutuyorum, ne yapmalıyım?
Önce soru kökünü oku ki ne aradığını bilesin. Paragrafı bir kez ama dikkatle oku ve bitirince ana fikri içinden tek cümleyle söyle. Önemli ifadenin altını çizmek, şıklara bakarken metne geri dönmeni kolaylaştırır.
Dikkatini ve anlamanı ölçerek başla
Ücretsiz okuma hızı testi sana dakikada kaç kelime okuduğunu ve ne kadar anladığını gösterir. Sonra Okufit'in 25 günlük programıyla her gün kısa çalış.
Kaynak: Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J. ve Willingham, D. T. (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.