Hızlı Okuma Testi: Metnini Seç, Okuma Hızını Ölç

Elif o sabah uyandığında odası her zamankinden aydınlıktı. Perdeyi araladı ve gözlerine inanamadı. Bahçe, çatılar ve sokaktaki arabalar bembeyaz olmuştu. Gece boyunca kar yağmıştı.

Kedisi Pamuk pencerenin önüne oturmuş, düşen kar tanelerini izliyordu. Pamuk daha bir yaşına girmemişti. Hayatında ilk kez kar görüyordu. Patisini cama uzatıp kar tanelerini yakalamaya çalıştı.

Elif montunu ve çizmelerini giydi. Pamuk'u kucağına alıp kapının önüne çıktı. Onu yavaşça yere bıraktı. Pamuk karın üstüne basar basmaz geri sıçradı. Patileri üşümüştü. Sonra merakı korkusunu yendi. Burnunu kara soktu ve hapşırdı. Elif kahkahayı bastı.

Biraz sonra Pamuk karın üstünde koşmaya başladı. Arkasında minik pati izleri kalıyordu. Elif küçük bir kar topu yapıp yere yuvarladı. Pamuk topun peşinden atladı, ama top patilerinin arasında dağılıverdi. Şaşkın şaşkın etrafına baktı.

İçeri girdiklerinde annesi Elif'e sıcak süt hazırlamıştı. Elif, Pamuk'u havluyla kuruladı. Pamuk sobanın yanına kıvrıldı ve hemen uykuya daldı. Elif onun rüyasında kar tanelerini kovaladığını düşündü.

Parkta yürürken yere dikkatle bakarsan, tek sıra hâlinde ilerleyen karıncaları görebilirsin. Sanki görünmez bir yolun üstünde yürür gibidirler. Peki, karıncalar yollarını nasıl bulur?

Karıncalar birlikte yaşayan böceklerdir. Yuvalarını çoğu zaman toprağın altına kurarlar. Yuvada odalar ve bu odaları birbirine bağlayan dar geçitler bulunur. Bazı odalarda yiyecek saklanır, bazılarında yavrular büyür.

Bir karınca yiyecek bulduğunda yuvaya dönerken arkasında bir koku bırakır. Biz bu kokuyu alamayız, ama diğer karıncalar hemen fark eder. Kokuyu izleyerek yiyeceğin olduğu yere ulaşırlar. Dönerken onlar da koku bırakır. Böylece yol gittikçe belirginleşir. Karıncaların tek sıra yürümesinin nedeni budur.

Karıncalar küçüktür ama çok güçlüdür. Kendi ağırlıklarından çok daha ağır bir kırıntıyı taşıyabilirler. Yük çok büyükse birkaç karınca birlikte çalışır.

Bir dahaki sefere karınca gördüğünde onlara dokunmadan bir süre izle. Hangi yöne gittiklerini ve ne taşıdıklarını bulmaya çalış. Küçücük bir yuvada ne kadar düzenli bir yaşam olduğunu göreceksin.

Cumartesi sabahı dedemle pazara gittik. Dedem pazar arabasını çekiyor, ben de alışveriş listesini tutuyordum. Listede domates, salatalık, elma, yumurta ve maydanoz vardı.

Pazar yeri çok kalabalıktı. Satıcılar yüksek sesle müşteri çağırıyordu. Tezgâhlar rengârenk meyve ve sebzelerle doluydu. Önce domates tezgâhına gittik. Dedem domatesleri tek tek seçti. “İyi domates kokusundan belli olur” dedi. Ben de bir tanesini kokladım. Gerçekten çok güzel kokuyordu. Yandaki tezgâhtan salatalık da aldık.

Sonra elma almaya gittik. Satıcı amca tatmam için bana bir dilim elma uzattı. Elma hem sulu hem tatlıydı. İki kilo aldık. Parayı ben verdim, para üstünü de ben saydım. Dedem “Aferin, hesabın kuvvetli” diyerek güldü.

Yumurtaları kırılmasınlar diye arabanın en üstüne koyduk. Maydanozu almayı az kalsın unutuyorduk. Listeye son kez bakınca fark ettim.

Eve döndüğümüzde anneannem kapıda bizi bekliyordu. Aldıklarımızı birlikte yerleştirdik. Öğlen kendi seçtiğimiz domateslerle salata yaptık. O salata bana her zamankinden daha lezzetli geldi.

Yağmurdan hemen sonra güneş açtığında gökyüzünde renkli bir yay belirir. Gökkuşağı çoğumuzu çocukken büyülemiştir. Peki bu renkler nereden gelir?

Güneş ışığı bize beyaz görünür, ama aslında pek çok rengin karışımıdır. Bu renkler bir arada yol aldığı sürece onları ayrı ayrı göremeyiz. Işık havadan suya geçerken yön değiştirir. Buna kırılma denir. Her renk biraz farklı miktarda kırıldığı için renkler birbirinden ayrılmaya başlar.

Yağmurdan sonra havada sayısız küçük su damlası asılı kalır. Güneş ışığı bir damlanın içine girerken kırılır, damlanın arka yüzeyinden yansır ve dışarı çıkarken bir kez daha kırılır. Bu yolculuğun sonunda beyaz ışık renklerine ayrılmış olur. Milyonlarca damla aynı işi yaptığında, gökyüzünde kırmızıdan mora uzanan bir renk şeridi görürüz. Yayın dış kenarında kırmızı, iç kenarında mor yer alır. Renklerin sırası hiç değişmez; her gökkuşağında aynı dizilişi görürsün.

Gökkuşağını görebilmek için doğru yerde durman gerekir. Güneş arkanda, yağmur damlaları ise önünde olmalıdır. Bu yüzden gökkuşağı genellikle sabah ya da akşamüstü, güneş alçaktayken ortaya çıkar. Öğle vakti güneş tepedeyken yerden gökkuşağı görmek zordur.

İlginç olan şu ki, iki kişi aynı gökkuşağını tam olarak aynı yerde görmez. Çünkü herkesin gözüne farklı damlalardan gelen ışık ulaşır. Sen yürüdükçe gökkuşağı da seninle birlikte yer değiştirir gibi olur. Bu yüzden gökkuşağının “bittiği yere” varmak mümkün değildir.

Güneşli bir günde bahçe hortumuyla ince ince su püskürtürsen, kendi küçük gökkuşağını yapabilirsin. Yeter ki güneşi arkana almayı unutma. Çeşmelerin ve şelalelerin yakınında, havaya saçılan su damlacıkları sayesinde de küçük gökkuşakları görülebilir.

Bugün bir şehirden diğerine birkaç saatte gidebiliyoruz. Yüzyıllar önce ise aynı yolculuk günlerce, hatta haftalarca sürerdi. Tüccarlar mallarını develere, atlara ve katırlara yükler, uzun kafileler hâlinde yola çıkardı. Bu kafilelere kervan denirdi.

Yolculuk hem yorucu hem tehlikeliydi. Geceyi açık arazide geçirmek; soğuk, yağmur ve hırsızlar yüzünden pek güvenli değildi. İşte kervansaraylar bu ihtiyaçtan doğdu. Kervansaraylar, ticaret yolları üzerine kurulan ve yolcuların konakladığı büyük, sağlam yapılardı. Anadolu'da özellikle Selçuklu döneminde pek çok kervansaray inşa edildi.

Bir kervansaray dışarıdan küçük bir kaleye benzerdi. Kalın taş duvarları ve tek bir büyük kapısı vardı. Kapı akşam kapatılır, sabah yeniden açılırdı. İçeride geniş bir avlu bulunurdu. Avlunun çevresinde yolcuların dinlendiği odalar, hayvanların barındığı ahırlar ve yüklerin korunduğu depolar sıralanırdı. Yolcular burada yemek yiyebilir, hayvanlarını dinlendirebilir ve ertesi günün yoluna hazırlanabilirdi. Birçok kervansarayda soğuk günler için üstü kapalı bölümler de bulunurdu.

Kervansaraylar yol boyunca genellikle bir günlük yürüyüş aralığıyla dizilirdi. Böylece sabah yola çıkan bir kervan, akşam olmadan bir sonraki kervansaraya ulaşabilirdi. Uzun yoldan gelen bir kervan için o kapıdan içeri girmek, günün yorgunluğunun bittiği anlamına gelirdi.

Bu yapılar yalnızca birer konaklama yeri değildi. Farklı şehirlerden gelen tüccarlar burada karşılaşır, haber alışverişi yapar, birbirlerine gördükleri yerleri anlatırdı. Böylece mallarla birlikte bilgiler, hikâyeler ve yeni fikirler de yol alırdı.

Kervansarayların bir kısmı bugün hâlâ ayakta. Bazıları onarılarak müze, otel ya da çarşı olarak kullanılıyor. Kalın duvarların arasındaki avluya girdiğinde, bir zamanlar orada dinlenen yorgun yolcuları hayal etmek zor değil.

Deniz, okul çantasını üçüncü kez boşalttı. Kitaplar, kalem kutusu, yarısı yenmiş bir simit… Mavi kapaklı defter yoktu. O defterde bir aydır hazırladığı fen projesinin bütün notları vardı. Sunuma ise yalnızca iki gün kalmıştı.

Önce odasını aradı. Yatağın altına, masanın çekmecelerine, hatta kirli sepetine baktı. Sonra aklına okul servisi geldi. Belki koltuğun altına düşmüştü. Ertesi sabah şoföre sordu, ama servis temizlenmiş ve hiçbir şey bulunmamıştı. Annesi notları yeniden yazmasını önerdi, ama bir aylık gözlemi iki günde hatırlamak imkânsızdı.

Teneffüste sıra arkadaşı Mert'e durumu anlattı. Mert biraz düşündü. “Defteri en son ne zaman kullandın?” diye sordu. Deniz gözlerini kapattı. Salı günü kütüphanede çalışmış, bitkilerin ışığa nasıl yöneldiğini anlatan bir kitaptan not almıştı. Sonra zil çalmış, o da aceleyle toplanmıştı.

İkisi birlikte kütüphaneye koştular. Kütüphane her zamanki gibi sessizdi; yalnızca birkaç öğrenci ders çalışıyordu. Görevli Ayşe Hanım onları dinledikten sonra gülümsedi ve masasının altındaki kutuyu çıkardı. Kutuda unutulmuş bir atkı, iki suluk ve bir cetvel vardı. Mavi defter yoktu.

Deniz'in omuzları düştü. Tam çıkacakken Ayşe Hanım seslendi: “Salı günü hangi kitaba bakmıştın?” Deniz kitabın adını söyledi. Ayşe Hanım rafa gidip kitabı aldı ve sayfalarını çevirdi. Defter, kalın kitabın arasında, tam Deniz'in bıraktığı sayfada duruyordu. Kitabı kapatırken defteri de içinde unutmuş, kitap rafa öylece dönmüştü.

Deniz defterine sarıldı. O akşam notlarının fotoğrafını çekip bilgisayarına kaydetti. Defterin ilk sayfasına da adını ve sınıfını yazdı. Sunum günü projesini anlatırken, en çok da doğru soruyu soran Mert'e ve Ayşe Hanım'a teşekkür etti.

Sabah uyandığında telefonuna uzanman, eve girince anahtarı hep aynı yere bırakman ya da ders çalışmaya oturmadan önce çay koyman… Bunların çoğunu düşünerek yapmazsın. Dişlerini fırçalarken hangi elini kullandığını ya da okula hangi yoldan gittiğini düşün; buna karar verdiğini hatırlamazsın bile. Gün içindeki davranışlarımızın hatırı sayılır bir bölümü, karar vermeden, kendiliğinden işleyen alışkanlıklardan oluşur.

Alışkanlık, zihnin enerji tasarrufu yapma yoludur. Yeni bir işi öğrenirken her adımı bilinçli olarak denetlememiz gerekir; bu hem yavaş hem yorucudur. Aynı davranış aynı koşullarda defalarca tekrarlandığında ise zihin onu bir bütün olarak kaydeder ve kontrolü büyük ölçüde otomatiğe bırakır. Böylece dikkatimizi başka işlere ayırabiliriz. Bisiklete binmeyi yeni öğrenen biriyle yıllardır binen birinin farkı buradadır.

Alışkanlıkları açıklamak için sıkça üç parçalı bir döngüden söz edilir: işaret, davranış ve ödül. İşaret, davranışı başlatan tetikleyicidir; belirli bir saat, bir yer, bir duygu ya da bir önceki eylem olabilir. Davranış, alışkanlığın kendisidir. Ödül ise davranışın ardından gelen ve zihne “bunu tekrar etmeye değer” mesajını veren sonuçtur. Telefonun bildirim sesi bir işarettir, ekrana bakmak davranıştır, merakın giderilmesi de ödüldür.

Bu döngüyü bilmek, yeni bir alışkanlık kurmak isteyenlere pratik ipuçları verir. İlki, davranışı var olan bir işarete bağlamaktır. “Daha çok kitap okuyacağım” demek yerine “akşam yemeğinden sonra, masadan kalkmadan on sayfa okuyacağım” demek, davranışa net bir başlangıç noktası verir. İkincisi, başlangıcı küçük tutmaktır. Her gün yapılabilecek kadar kolay bir adım, haftada bir yapılan büyük bir çabadan daha kalıcı olur; çünkü alışkanlığı pekiştiren şey yoğunluk değil, tekrardır. Üçüncüsü, ilerlemeyi görünür kılmaktır. Takvime atılan basit bir işaret bile küçük bir ödül işlevi görür.

İstenmeyen bir alışkanlığı bırakmak ise çoğu zaman onu silmek değil, değiştirmek anlamına gelir. İşaret ortadan kalkmadığı sürece eski davranış geri dönmeye hazırdır. Bu nedenle ortamı düzenlemek, irade gücüne güvenmekten daha etkilidir. Ders çalışırken telefonu başka bir odaya koymak, onu masada tutup bakmamaya çalışmaktan çok daha kolaydır.

Bir alışkanlığın yerleşmesi için gereken süre kişiye ve davranışa göre değişir; sihirli bir gün sayısı yoktur. Yeni bir davranış ilk günlerde çaba ister; tekrarlandıkça daha az düşünerek yapılır hâle gelir. Bir günü kaçırmak da süreci sıfırlamaz. Önemli olan, aksayan günün ardından kaldığın yerden devam edebilmektir.

Bugün bir kitabı birkaç dakikada satın alabiliyor, hatta saniyeler içinde ekranımıza indirebiliyoruz. Bu kolaylık bize o kadar doğal geliyor ki, kitabın tarihin büyük bölümünde ne denli ender ve değerli bir nesne olduğunu unutuyoruz.

Matbaanın yaygınlaşmasından önce bir kitabı çoğaltmanın tek yolu, onu baştan sona elle yazmaktı. Bu işi meslek edinen kişiler vardı; metni satır satır, büyük bir sabırla kopyalarlardı. Tek bir kitabın tamamlanması haftalar, hacimli bir eserinki aylar alabilirdi. Üstelik kullanılan malzeme de ucuz değildi. Hayvan derisinden hazırlanan parşömen zahmetli bir işçilik gerektirirdi; kâğıt ise ancak zamanla yaygınlaşıp ucuzladı. Yazı için kullanılan mürekkep ve kalemler de çoğu zaman elde hazırlanırdı. Sayfalar yazıldıktan sonra sıraya konur, dikilir ve bir kapakla ciltlenirdi; bu da ayrı bir ustalık isterdi.

Bu koşulların doğal sonucu, kitabın pahalı olmasıydı. Kitaplar çoğunlukla saraylarda, ibadethanelerde, öğrenim kurumlarında ve varlıklı kişilerin kütüphanelerinde bulunurdu. Bazı kütüphanelerde değerli ciltlerin raflara zincirle bağlandığı bilinir. Bir kitap kimi zaman miras olarak bırakılacak kadar kıymetli sayılırdı. Sıradan bir insanın ömrü boyunca birkaç kitaptan fazlasına dokunması pek olası değildi.

Elle çoğaltmanın bir başka sonucu da hatalardı. Yorgun bir göz bir satırı atlayabilir, bir kelimeyi yanlış okuyabilir ya da sayfa kenarına düşülmüş bir notu metnin parçası sanabilirdi. Bu hatalı kopyadan yapılan yeni kopyalar yanlışı devralır, kendi yanlışlarını da eklerdi. Bu yüzden aynı eserin farklı nüshaları arasında küçük ya da büyük farklar oluşurdu. Bugün araştırmacılar, bir metnin aslına en yakın biçimini bulmak için bu nüshaları sabırla karşılaştırır.

Hareketli harflerle baskı tekniği on beşinci yüzyılda Avrupa'da yaygınlaşınca tablo değişti. Bir sayfa bir kez dizildikten sonra yüzlerce kez basılabiliyordu. Kitapların maliyeti düştü, sayısı arttı; aynı metnin birbirinin eşi kopyaları farklı şehirlerdeki okurlara ulaşabildi. Bu, bilginin yayılma hızını da tartışılma biçimini de dönüştürdü: aynı sayfaya bakan iki okur, aralarında yüzlerce kilometre olsa bile aynı satır üzerinde konuşabiliyordu.

Yine de el yazması kitapları yalnızca eskimiş bir teknoloji olarak görmek haksızlık olur. Özenle çizilmiş harfleri, kenar süslemeleri ve minyatürleriyle birçoğu aynı zamanda birer sanat eseridir. Bugün birçok kütüphane bu eserleri özel koşullarda saklıyor ve sayfalarını dijital ortama aktararak herkesin incelemesine açıyor. Onlara bakmak, bir kitaba verilen emeğin ve değerin ne kadar büyük olabileceğini hatırlatır.

İskeleye vardığında vapurun halatları çoktan çözülmüştü. Selim son birkaç metreyi koşarak geçti, ama görevli demir kapıyı kapatmış, vapur iskeleden bir kol boyu açılmıştı bile. Saatine baktı: on bir buçuk. Bu, gecenin son seferiydi.

Bir süre öylece durup uzaklaşan ışıkları izledi. Sinirlenmeyi bekledi, ama içinde tuhaf bir sakinlikten başka bir şey bulamadı. Bütün gün koşturmuştu: sabah sınav, öğleden sonra kurs, akşam arkadaşının doğum günü. Bir yerden bir yere yetişmekten, günün kendisini fark etmeye fırsatı olmamıştı. Telefonundaki takvim, yarın için de aynı sıklıkta dizilmiş kutucuklarla doluydu.

İskelenin ucundaki banka oturdu. Yanında, oltasını denize sarkıtmış yaşlı bir adam vardı. Adam başını çevirmeden, “Kaçırdın mı?” diye sordu. Selim başıyla onayladı. “İyi olmuş,” dedi adam. “Koşarak binilen vapurda manzaraya bakılmaz.”

Selim önce gülümsedi, sonra sözün üzerinde düşündü. Kovada birkaç küçük balık kıpırdanıyordu. Adam her akşam buraya geldiğini, çoğu gece eve eli boş döndüğünü anlattı. “Balık bahane,” dedi. “İnsan bazen oturacak bir yer, bakacak bir su arıyor.” Kırk yıl bu vapurlarda çalışmış, emekli olunca denizden uzak kalamamıştı. Hangi vapurun geldiğini düdüğünden tanırdı. Selim onu dinlerken saatine bakmayı unuttuğunu fark etti.

Konuşurken zaman geçti. Hafif bir rüzgâr çıkmış, iskelenin tahtaları ayaklarının altında usulca gıcırdıyordu. Karşı kıyının ışıkları suda uzun, titrek çizgiler hâlinde uzanıyordu. Selim bu iskeleden yüzlerce kez geçmişti; ama kıyıdaki eski deponun kırmızı tuğlalarını, martıların gece bile tam susmadığını, denizin yosun ve mazot karışımı kokusunu ilk kez fark ediyordu.

Annesini arayıp gecikeceğini haber verdi. Annesi önce telaşlandı, oğlunun sesindeki rahatlığı duyunca sakinleşti. Köprüden geçen gece otobüsü yarım saat sonra kalkacaktı; yol uzayacak, eve gece yarısından epey sonra varacaktı. Yaşlı adam oltasını toplarken kovadaki balıkları tek tek denize geri bıraktı. “Yarın yine gelirler,” dedi. “Sen de arada bir kaçır vapuru.”

Selim durağa doğru yürürken adımlarının yavaşladığını fark etti. Yarın yine sınavlar, kurslar, yetişilecek yerler olacaktı. Ama bu kez telaşın arasına küçük bir boşluk bırakmaya niyetliydi: on dakika erken çıkacak, vapurun arka güvertesine oturacak ve yalnızca denize bakacaktı. Otobüse bindiğinde camdan son bir kez iskeleye baktı. Bank boştu, deniz yerli yerindeydi.